Chiến thuật phòng ngự phản công là gì? Tại sao các đội yếu thường sử dụng chiến thuật này?

Phòng ngự phản công là cách một đội ưu tiên giữ đội hình chắc khi không có bóng, sau đó đưa bóng lên thật nhanh ngay khi giành lại được bóng. Mục tiêu là tận dụng lúc đối thủ chưa kịp lùi về và hàng thủ vẫn còn nhiều khoảng trống.

Cách chơi này đặc biệt phù hợp với những đội yếu hơn. Họ không cần cố giữ bóng nhiều hơn đối thủ hoặc liên tục chơi bóng trong không gian hẹp. Thay vào đó, họ tập trung phòng ngự, chờ thời điểm thích hợp để đoạt bóng rồi tấn công nhanh.

Trong phân tích FA Cup 2020/21, các bàn thắng từ phản công mất trung bình khoảng 8 giây kể từ lúc đổi quyền kiểm soát bóng và chỉ cần trung bình 2 đường chuyền. Vì vậy, điều quan trọng nhất của phản công là tận dụng khoảng thời gian ngắn trước khi đối thủ kịp ổn định lại đội hình.

Một pha phản công tốt thường có 3 bước

·        giành được bóng và vẫn có thể tiếp tục xử lý;

·        đưa bóng lên phía trước trước khi đối thủ kịp lùi về;

·        có cầu thủ chạy vào những khoảng trống mà đối thủ vừa để lại.

Ví dụ, nếu hai hậu vệ biên của đối thủ đều đang dâng cao và đội phòng ngự cướp được bóng, khoảng trống phía sau họ có thể mở ra ngay lập tức.

Nếu đội vừa giành bóng chuyền ngang quá lâu, đối thủ sẽ có thời gian chạy về. Ngược lại, nếu bóng được đưa nhanh vào khoảng trống phía sau hàng thủ, cơ hội nguy hiểm có thể xuất hiện chỉ sau vài giây.

Phản công cũng không có nghĩa là cứ lấy được bóng là phải đá thật xa lên phía trên. Một đường chuyền ngắn đúng hướng thường hữu ích hơn một đường bóng dài nhưng không có người nhận.

Nếu đối thủ đã lùi về đủ người và không còn khoảng trống phía trước, giữ bóng rồi tổ chức lại thường là lựa chọn hợp lý hơn.

Vì sao đội yếu thường thích chơi phòng ngự phản công?

Khi gặp một đội mạnh hơn, việc cố chơi theo cách của đối thủ thường khiến đội yếu gặp nhiều khó khăn.

Họ có thể phải liên tục:

·        thoát pressing bằng những đường chuyền ngắn;

·        giữ bóng trong khu vực chật hẹp;

·        đối đầu một chọi một với những cầu thủ giỏi hơn;

·        tìm cách xuyên qua một hàng thủ đã đứng đủ người.

Phòng ngự phản công giúp họ tránh được phần nào những tình huống đó. Đội yếu hơn có thể để đối thủ cầm bóng nhiều hơn nhưng vẫn tập trung bảo vệ những khu vực nguy hiểm.

Khi giành lại bóng, họ không cần tấn công một hàng thủ đã đứng sẵn. Họ có thể tấn công đúng lúc các hậu vệ đối phương vẫn đang chạy về.

Cách chơi này cũng giúp giảm số lần hậu vệ phải tự mình đối đầu với cầu thủ tấn công giỏi. Chẳng hạn, cầu thủ chạy cánh có thể lùi xuống hỗ trợ hậu vệ biên để tạo tình huống hai người chống một.

Tuy nhiên, không phải cứ yếu hơn là nên chơi phản công. Nếu phía trên không có người giữ bóng, không có ai chuyền tốt hoặc không có cầu thủ biết chạy vào khoảng trống, đội bóng có thể phòng ngự rất lâu nhưng vẫn không tạo ra được cơ hội.

Phòng ngự thế nào để có thể phản công tốt?

Muốn phản công tốt thì trước hết đội bóng phải giữ được đội hình khi phòng ngự.

Khoảng cách giữa hàng tiền vệ và hàng hậu vệ không nên quá lớn. Nếu hai tuyến cách nhau khoảng 20 hoặc 25 mét, đối thủ có thể nhận bóng ở giữa, quay người rồi đi thẳng về phía khung thành.

Khi phòng ngự, đội bóng thường ưu tiên khu vực trung tâm và phía trước vòng cấm. Nếu bóng được đưa sang một bên, cả đội hình nên dịch chuyển theo chứ không phải chỉ một cầu thủ chạy theo bóng.

FIFA khi phân tích World Cup 2022 cũng nhấn mạnh rằng trong một mid block, các tuyến cần đứng gần nhau và cố hạn chế những đường chuyền vào trung tâm, từ đó buộc đối thủ phải đưa bóng ra biên hoặc chuyền ngược lại.

Tuy vậy, đứng gần nhau không có nghĩa là cả đội phải dồn hết về một phía.

Nếu quá nhiều người cùng dịch sang cánh trái, đối thủ có thể đổi bóng nhanh sang cánh phải. Khi đó, cầu thủ ở phía xa có thể nhận bóng trong rất nhiều khoảng trống.

Một đội phòng ngự phản công thường cần giữ được những điều sau:

·        hàng tiền vệ không đứng quá xa hàng hậu vệ;

·        khu vực trước vòng cấm luôn được bảo vệ;

·        cả đội di chuyển cùng nhau theo quả bóng;

·        không bỏ trống hoàn toàn phía đối diện.

Đội bóng cũng không nhất thiết phải đứng sát vòng cấm.

Với low block, đội hình đứng thấp hơn. Cách này giúp giảm khoảng trống phía sau hàng hậu vệ nhưng khi phản công sẽ phải di chuyển một quãng đường dài hơn.

Với mid block, đội hình đứng cao hơn một chút. Nếu giành được bóng ở giữa sân, khoảng cách tới khung thành đối thủ sẽ ngắn hơn.

Dữ liệu FA Cup 2020/21 cho thấy 61% các tình huống dẫn tới bàn phản công trong mẫu phân tích bắt đầu bằng việc đội tấn công giành lại bóng ở phần sân nhà.

Khi nào nên lao lên gây áp lực?

Đội chơi phản công không cần pressing liên tục suốt 90 phút. Quan trọng hơn là chọn đúng thời điểm đối thủ dễ mất bóng.

Một số tình huống thường thích hợp để áp sát gồm:

·        đường chuyền của đối thủ đi thiếu lực;

·        người nhận bóng đang quay lưng về phía trước;

·        cầu thủ đỡ bước một không tốt;

·        bóng được đưa sát đường biên;

·        người cầm bóng không có phương án chuyền rõ ràng.

Khi đó, cầu thủ gần bóng có thể áp sát ngay. Những người phía sau sẽ hỗ trợ bằng cách khóa các đường chuyền dễ nhất.

Đưa đối thủ ra gần đường biên cũng là một cách phòng ngự phổ biến vì người cầm bóng sẽ có ít hướng xử lý hơn.

Tuy nhiên, không phải lúc nào đội bóng cũng muốn giành bóng ở cánh. Trong nghiên cứu FA Cup 2020/21, 68% các pha chuyển trạng thái dẫn tới bàn phản công bắt đầu ở khu vực trung tâm.

Vì vậy, điều quan trọng là đội bóng phải biết mình muốn lấy bóng ở đâu và sẽ tấn công vào đâu ngay sau đó.

Phản công cần nhanh đến mức nào?

Khoảng trống sau khi đối thủ mất bóng thường không tồn tại lâu. Vì thế, một pha phản công tốt thường diễn ra khá nhanh.

Trong mẫu các bàn phản công tại FA Cup 2020/21:

·        thời gian trung bình từ lúc giành bóng tới lúc ghi bàn là khoảng 8 giây;

·        các tình huống kéo dài từ khoảng 4 đến 15 giây;

·        trung bình có 2 đường chuyền;

·        số đường chuyền nằm trong khoảng 0 đến 4.

Những con số này không có nghĩa mọi pha phản công đều phải kết thúc trong 8 giây hoặc chỉ được chuyền hai lần. Chúng chỉ cho thấy rằng khi phản công thành công, bóng thường được đưa lên khá nhanh.

Người vừa giành được bóng nên nhìn ngay xem:

·        phía trước có khoảng trống hay không;

·        tiền đạo đang chạy ở đâu;

·        hậu vệ nào chưa kịp chạy về;

·        nên chuyền hay tự dẫn bóng;

·        có người đang áp sát mình hay không.

Có lúc chỉ cần một đường chuyền 15 mét để vượt qua cầu thủ pressing đầu tiên là đủ mở ra một pha phản công tốt.

Nếu phía trước có khoảng trống, cầu thủ giữ bóng cũng có thể tự dẫn lên. Khi một hậu vệ phải bước ra cản, khoảng trống phía sau cầu thủ đó có thể mở ra cho đồng đội.

Nên chạy vào đâu khi phản công?

Những khoảng trống thường đáng chú ý nhất là:

·        phía sau hậu vệ biên vừa dâng cao;

·        giữa hậu vệ biên và trung vệ;

·        phía sau hàng trung vệ đang đứng cao;

·        vị trí mà một hậu vệ vừa rời khỏi để lao lên cản bóng.

Trong nghiên cứu FA Cup 2020/21, 47% số bàn phản công được quan sát có tình huống khai thác khoảng trống phía sau hàng thủ.

Các cầu thủ cũng không nên cùng chạy vào một vị trí.

Một người có thể chạy sâu để kéo trung vệ lùi về. Một người khác chạy gần người cầm bóng để tạo phương án chuyền ngắn. Cầu thủ ở phía xa có thể giữ chiều rộng hoặc chạy vào cột xa.

Không phải đường chạy nào cũng nhằm nhận bóng. Có khi một tiền đạo chạy sang bên trái chỉ để kéo một trung vệ đi theo, từ đó mở khoảng trống ở giữa cho đồng đội.

Dữ liệu FA Cup 2020/21 cho thấy 73% các bàn phản công trong mẫu chủ yếu được phát triển qua khu vực trung tâm, còn 27% sử dụng khu vực rộng.

Nếu trung lộ đang mở, đưa bóng thẳng về phía khung thành thường nhanh hơn việc tự đưa bóng ra cánh.

Phản công không nhất thiết phải có nhiều người hơn

Trong phân tích FA Cup 2020/21:

·        chỉ 11% số bàn phản công xảy ra khi đội tấn công có nhiều người hơn;

·        50% xảy ra khi hai bên có số người bằng nhau;

·        39% xảy ra khi đội phòng ngự có nhiều người hơn.

Tính trung bình, đội phản công trong mẫu này tấn công với khoảng 3 người trước 4 hậu vệ. Tình huống riêng lẻ xuất hiện nhiều nhất là 3 đấu 3, chiếm khoảng 14%.

Điều này cho thấy số người không phải yếu tố duy nhất.

Ba hậu vệ đã đứng đúng vị trí rất khác ba hậu vệ đang quay người chạy về. Một cầu thủ tấn công đã tăng tốc cũng có lợi thế hơn hậu vệ vừa phải đổi hướng.

Khi nhìn một pha phản công, nên chú ý thêm:

·        khoảng cách giữa các hậu vệ;

·        họ đang quay mặt về hướng nào;

·        người có bóng có đủ thời gian để chuyền hay không;

·        cầu thủ tấn công đã chạy ra sau hàng thủ chưa.

Khi nào không nên cố phản công?

Không phải lần nào giành được bóng cũng cần lập tức lao lên.

Có thể nhìn vào bốn câu hỏi:

·        phía trước có khoảng trống không?

·        đối thủ đã kịp chạy về chưa?

·        người có bóng có thể nhìn và chơi về phía trước không?

·        có đồng đội nào đang chạy lên không?

Nếu phần lớn câu trả lời là “không”, giữ bóng hoặc chuyền về thường an toàn hơn.

Ví dụ, nếu đối thủ đã có sáu hoặc bảy người đứng sau bóng, phía trước chỉ có một tiền đạo và người cầm bóng còn đang bị áp sát, cố thực hiện một đường chuyền khó rất dễ khiến đội mất bóng ngay lập tức.

Một đội phản công tốt không chỉ biết lúc nào cần tăng tốc. Họ cũng phải biết khi nào cơ hội đã hết và nên giữ bóng lại.

Mỗi vị trí cần làm gì?

Tiền đạo rất quan trọng vì đội phản công thường vừa có một khoảng thời gian đứng thấp. Nếu tiền đạo giữ được bóng vài giây, tiền vệ và cầu thủ cánh sẽ có thời gian chạy lên hỗ trợ.

Tiền vệ cũng đóng vai trò lớn ở đường bóng đầu tiên. Giành được bóng nhưng mất lại ngay thì gần như không tạo ra được lợi thế gì.

Bóng hai cũng rất quan trọng

Nếu đội thường chuyền dài lên tiền đạo, cầu thủ phía trên không nhất thiết phải thắng hoàn toàn pha tranh chấp đầu tiên.

Bóng bật ra sau pha tranh chấp được gọi là bóng hai. Nếu hàng tiền vệ đứng đủ gần, họ vẫn có thể lấy được bóng rồi tiếp tục tấn công.

Ngược lại, nếu tiền đạo đứng cách đồng đội 30 hoặc 40 mét, bóng bật ra rất dễ trở lại chân đối thủ. Khi đó, đội vừa thoát được sức ép lại phải quay về phòng ngự.

Đội bóng cũng không cần đưa tất cả cầu thủ lên cùng lúc. Trong nhiều tình huống, ba hoặc bốn người đã đủ tạo ra nguy hiểm.

Những người còn lại cần giữ vị trí để tranh bóng hai hoặc ngăn đối thủ phản công ngược nếu bóng bị mất.

Số người nên tham gia phụ thuộc vào:

·        vị trí vừa giành được bóng;

·        số hậu vệ đối phương còn ở phía sau;

·        tỷ số;

·        thời gian còn lại;

·        khả năng giữ bóng của cầu thủ phía trên.

Đội bóng cần đưa đủ người lên để có thể tạo cơ hội, nhưng vẫn phải giữ đủ người phía sau để tránh bị phản công ngược.

Tỷ số ảnh hưởng rất nhiều đến cách chơi

Nếu tỷ số đang là 0-0 và một trận hòa vẫn có thể chấp nhận được, đội yếu hơn có thể tiếp tục kiên nhẫn và chờ đối thủ đưa nhiều người lên.

Nếu đội phản công đang dẫn 1-0, tình thế thường còn thuận lợi hơn vì đối thủ phải tìm bàn gỡ và có thể để lộ thêm khoảng trống.

Nhưng nếu đang bị dẫn 0-1 ở cuối trận, đội bóng không thể chỉ đứng chờ. Họ sẽ phải đưa nhiều người lên hơn, giữ bóng nhiều hơn và chủ động tạo cơ hội.

Thời điểm của trận đấu cũng quan trọng. Tỷ số 0-0 ở phút 15 rất khác tỷ số 0-0 ở phút 85.

Khi quyết định nên phòng ngự hay tấn công mạnh hơn, cần nhìn vào:

·        tỷ số hiện tại;

·        thời gian còn lại;

·        số cầu thủ trên sân;

·        kết quả mà đội bóng cần.

Sơ đồ nào phù hợp với phòng ngự phản công?

Không có sơ đồ nào tự động biến một đội thành đội phản công. Quan trọng hơn là cách các cầu thủ di chuyển và làm nhiệm vụ.

4-4-2 giúp đội bóng dễ tạo hai hàng bốn người khi phòng ngự. Hai tiền đạo có thể ở phía trên để nhận bóng hoặc chạy vào khoảng trống.

4-2-3-1 có hai tiền vệ đứng phía trước hàng thủ. Khi lấy được bóng, tiền đạo, số 10 và hai cầu thủ cánh đều có thể nhanh chóng tham gia tấn công.

5-4-1 có nhiều người bảo vệ vòng cấm hơn nhưng tiền đạo dễ bị cô lập. Nếu tuyến sau không chạy lên đủ nhanh, các đường bóng dài rất dễ bị đối thủ lấy lại.

Thay vì chỉ nhìn sơ đồ, nên xem:

·        đội bắt đầu gây áp lực từ khu vực nào;

·        các tuyến đứng cách nhau bao xa;

·        ai nhận bóng đầu tiên sau khi giành được bóng;

·        ai chạy vào phía sau hàng thủ;

·        bao nhiêu người được phép tham gia phản công.

Leicester City 2015/16 là một ví dụ rất rõ

Leicester City dưới thời Claudio Ranieri thường chơi với cấu trúc 4-4-2 và có thể chuyển thành 4-4-1-1 khi không có bóng. Theo Premier League, cấu trúc này được sử dụng trong 35/38 trận mùa 2015/16.

Leicester vô địch với tỷ lệ kiểm soát bóng trung bình chỉ 42,43%. Đây là mức thấp nhất trong số các nhà vô địch Premier League kể từ khi giải bắt đầu lưu dữ liệu này vào mùa 2003/04.

Nhưng họ không thắng chỉ vì giữ bóng ít.

N’Golo Kanté có 175 pha tắc bóng và 156 lần cắt bóng. Riyad Mahrez ghi 17 bàn và có 11 kiến tạo, còn Jamie Vardy ghi 24 bàn và có 6 kiến tạo.

Leicester kết thúc mùa giải với 81 điểm, thắng 23 trận, hòa 12 và chỉ thua 3 trận.

Cách chơi của họ hoạt động vì các cầu thủ phù hợp với nhau. Kanté giúp lấy lại bóng, Mahrez có thể tạo ra cơ hội sau khi nhận bóng và Vardy luôn sẵn sàng chạy vào khoảng trống phía sau hàng thủ.

Vì thế, việc Leicester chỉ kiểm soát bóng 42,43% không có nghĩa giữ bóng ít là tốt. Quan trọng là đội bóng biết mình phải làm gì khi không có bóng và phải làm gì ngay sau khi giành lại bóng.

Đối thủ thường làm gì để chống phản công?

Các đội mạnh thường chuẩn bị cho nguy cơ phản công ngay từ lúc họ đang tấn công.

Một cách phổ biến là không để tất cả cầu thủ cùng dâng lên.

Ví dụ, nếu hậu vệ trái lên cao, hậu vệ phải có thể ở lại thấp hơn. Một tiền vệ cũng có thể đứng gần hai trung vệ để bảo vệ khu vực phía sau.

Cách sắp xếp những cầu thủ còn lại phía sau bóng thường được gọi là rest defence. FIFA mô tả đây là cách đội đang tấn công giữ lại một cấu trúc phía sau để sẵn sàng xử lý nếu mất bóng.

Một cách khác là counter-pressing, tức gây áp lực ngay sau khi mất bóng.

Tốt nhất là giành lại bóng ngay. Nhưng ngay cả khi không lấy lại được, việc làm chậm người có bóng trong hai hoặc ba giây cũng có thể đủ để hàng thủ chạy về.

Nếu đội vừa giành bóng bị buộc phải chuyền ngang hoặc chuyền về, cơ hội phản công thường giảm đi rất nhiều.

FIFA cũng nhấn mạnh rằng khi counter-pressing, những cầu thủ gần bóng cần phản ứng nhanh và cố khóa các đường chuyền về phía trước.

Phản công tạo ra bao nhiêu bàn thắng?

Con số sẽ khác nhau tùy giải đấu và cách người phân tích định nghĩa một pha phản công.

Tại FA Cup 2020/21, England Football Learning ghi nhận khoảng 14% số bàn thắng từ bóng sống trong mẫu phân tích đến từ phản công.

Một nghiên cứu về World Cup 2018 phân tích toàn bộ 169 bàn thắng. Trong đó có 103 bàn từ bóng sống và 66 bàn từ tình huống cố định.

Trong 103 bàn từ bóng sống, 18 bàn được xếp vào nhóm phản công, tương đương 17,5%.

Nếu tính trên toàn bộ 169 bàn, 18 bàn tương đương khoảng 10,7%.

Hai con số này không hoàn toàn giống nhau vì mẫu dữ liệu và cách phân loại khác nhau. Nhưng cả hai đều cho thấy phản công xuất hiện khá thường xuyên trong bóng đá cấp cao.

Đội mạnh cũng sử dụng phản công

Phản công không phải cách chơi chỉ dành cho đội yếu.

Đội mạnh cũng sẽ tăng tốc ngay khi họ giành được bóng và nhìn thấy khoảng trống. Điểm khác là họ thường có nhiều cách tấn công hơn.

Nếu đối thủ đã lùi đủ người, họ có thể giữ bóng và tổ chức tấn công. Nhưng nếu vừa lấy được bóng và phía trước đang mở, họ vẫn có thể phản công ngay.

Một ví dụ nổi tiếng là bàn thắng của Bỉ trước Nhật Bản tại vòng 1/8 World Cup 2018.

Khi tỷ số đang là 2-2 ở thời gian bù giờ, Nhật Bản được hưởng phạt góc. Thibaut Courtois bắt bóng rồi phát động rất nhanh. Kevin De Bruyne dẫn bóng qua giữa sân, chuyền sang Thomas Meunier. Meunier căng ngang, Romelu Lukaku bỏ bóng và Nacer Chadli băng lên ghi bàn quyết định. FIFA mô tả đây là một pha phản công kinh điển.

Bỉ không phải đội yếu. Họ phản công đơn giản vì Nhật Bản vừa mất bóng sau quả phạt góc và chưa kịp trở lại vị trí.

Khi nào phòng ngự phản công bắt đầu gặp vấn đề?

Một số dấu hiệu thường thấy gồm:

·        tiền đạo thường xuyên bị cô lập;

·        đường chuyền đầu tiên sau khi giành bóng liên tục sai;

·        khoảng cách giữa tiền đạo và tiền vệ quá lớn;

·        đội đứng quá thấp nên phải chạy quãng đường rất dài mỗi lần phản công;

·        đối thủ liên tục lấy được bóng hai và tấn công trở lại.

Vấn đề lớn nhất là phản công cần có khoảng trống.

Nếu đối thủ không đưa quá nhiều người lên và luôn giữ đủ cầu thủ phía sau bóng, cơ hội phản công sẽ ít hơn.

Một đội quá phụ thuộc vào phản công cũng dễ gặp khó khi bị dẫn bàn. Khi đó, đối thủ có thể chủ động lùi xuống và buộc họ phải cầm bóng nhiều hơn.

Vì vậy, một đội chơi phản công tốt vẫn cần biết tấn công theo cách khác. Họ cần biết giữ bóng khi không còn khoảng trống, pressing khi cần và tận dụng các tình huống cố định.

Làm sao nhận ra một đội phản công tốt?

Khi xem trận đấu, có thể chú ý những điểm sau:

·        khoảng cách giữa hàng tiền vệ và hàng hậu vệ có được giữ tốt không;

·        khu vực trung tâm có được bảo vệ không;

·        đội thường muốn giành bóng ở khu vực nào;

·        sau khi giành bóng có ngay phương án chuyền lên không;

·        cầu thủ phía trên có bắt đầu chạy sớm không;

·        các đường chạy có hỗ trợ nhau không;

·        khi không thể phản công, đội có biết giữ bóng không;

·        nếu mất bóng lần nữa, phía sau còn đủ người phòng ngự không.

Nếu cùng một kiểu đoạt bóng, chuyền bóng và chạy chỗ xuất hiện nhiều lần trong trận, đó thường là dấu hiệu đội bóng đã chuẩn bị những tình huống này từ trước.

Một đội phản công tốt không chỉ ngồi chờ đối thủ mắc lỗi. Họ thường cố đưa đối thủ vào những khu vực dễ mất bóng hơn và đã biết mình sẽ làm gì ngay sau khi giành được bóng.

Finally

Phòng ngự phản công không đơn giản là kéo cả đội về thấp rồi phá bóng lên phía trên. Một đội muốn chơi tốt cần giữ được đội hình khi phòng ngự, biết thời điểm nào nên giành bóng và có phương án rõ ràng ngay sau đó.

Dữ liệu FA Cup 2020/21 cho thấy các bàn phản công trong mẫu phân tích mất trung bình khoảng 8 giây và 2 đường chuyền. Chỉ 11% số bàn xảy ra khi đội tấn công có nhiều người hơn.

Điều quan trọng vì vậy không phải là đội cầm bóng bao nhiêu hay có nhiều người hơn đối thủ hay không. Quan trọng hơn là họ có giành được bóng đúng lúc, đưa bóng lên đủ nhanh và tận dụng được khoảng trống trước khi đối thủ kịp chạy về hay không